September 2025 Māori Law Review
Toutoua kia Whita – Tend to the Hearth – Ngārewarewa Tata
He karanga teenei, noo Ngārewarewa Tata, kia whai pou ki te whenua o taatou; kia ahi tuu, kia ahi ora hei here i oo taatou whakaaro, hei para i te huarahi moo te ture e tika ana moo taatou anoo.
Tomokia mai ki taku whare waiata, he whare aro puu ki te ahi kaa, te ahi kaa roa me ngoona hua moo taatou a Ngaai Maaori.
Kua roa nei taatou e perea mai ana e ngaa kowhatu a Paakeha maa i roto i ngaa mahi ture. Naa whai anoo, he aahua wero too te whakatuupato nei. He karanga kia uu ki too taatou reo, kia tuu pakari moo ngaa manomanotau kei mua i te aroaro. He karanga teenei kia whai pou ki te whenua o taatou; kia ahi tuu, kia ahi ora hei here i oo taatou whakaaro, hei para i te huarahi moo te ture e tika ana moo taatou anoo.
He aha raanei teenei mea te ahi kaa? He whakapono, he tumanako, he kawenga. Ehara teenei mea te ahi, he mea whakamahana tinana anake - he mea whakaora i ngaa tapuwae kua memeha, he mea whakaaraara hoki i te tikanga e moe ana i te po o wareware. Ko te ahi kaa, he ahi tauawhitia e te ringa koroheke kia tukuna atu ki te ringa koohungahunga: he taonga tuku iho, he taonga herenga tangata, herenga taiao, herenga onamata, anamata anoo hoki.
E toru ngaa waahanga o te waiata nei hei pou whakaaro moo teenei tuhinga. Te kohikohinga o te maahoe, te kawenga ki te umu o kaainga, me tana whaangai ki te ahi kia kaa. Koinei te ara o te waiata, koinei hoki te ara o te ahi kaa. Naa teenei ka uu, ka tuu pakari maatou i roto i ngaa ngaru o te ture hei toka tuu moana. He mea hirahira teenei mea te ahi kaa moo a taatou mahi ture, kei riro maa te maatauranga ture anake e whakakii i a kete.
---
Matike mai raa ko te poumataaho o tooku whare waiata; te kohikohinga o te maahoe hei kai maa te ahi. E kare maa, huia ngaa renga kaaroa. Kohikohingia te maahoe, te korimako. Ehara tēnei i te mahi tuupono noa iho, he mahi aata whakarite, he mea whakaruruhau kia roa ai te ahi e mura ana.
Moo ngaa tauira ture Maaori, ehara te kohinga o ngaa pukapuka, o ngaa keehi he mea uu ki te ahi kaa. Me ako hoki i te whakapapa, te reo, te maatauranga, me aro maarika hoki ki te orokohangangaa o ō taatou tuupuna. Ki te whai noa iho i te tohu ture, kiihai rawa atu te aro ki onamata, ki ahi kaa hoki. Aae, ka matatau ki te reo o ture, engari, ka maataotao haere te ahi o roto; te ahi o ngaa tuupuna.
Ka too mai te paatai; he aha raa taatou e ako ana, he aha taatou e ako ai?
---
Teenaa, tahuri atu ki te poutokomanawa o tooku whare, aa, te hokinga ki te kaainga. Kua kohi keetia i ngaa renga e taatou, kua aata whakarite; naa runga anoo i teenei, kua tae mai te waa ki te hoki ki te kainga, kia unuhia te kaainga-kore, kia whakarauora anoo hoki i te ahikoomau.
I roto i teenei ao ture, me hoki rawatia taatou ki o taatou ake Turangawaewae. He hua nui taa te ture i a ia e haere takitahi ai me te tikanga. Koia raa te tumu o te ahi kaa. Maa taatou e whaangaia te ahi puritia ai e raatou ahi kaa maa me oo taatou akoranga ture, maa raatou hoki whakamahia i aua akoranga hei kora mo te ahi.
Ia taapaetanga, ia kereeme, ia tono ki te kaawanatanga, ia kaupapa taraipiunara; mei kore ake moo raatou ahi kaa maa, kua maumau katoatia eenei kaupapa - maumau. Ko raatou kee e puritia ana te whenua i a koe e whaiwhai haere ana i oo tono whenua. Ko raatou ka toutoua ki te whita o te paeahi i a koe e whai tohu ana. Kua tae mai te waa ki a hoki, ki a tautoko.
Ahakoa roia mai, kaituhi mai, me hoki ki a raatou, me ngaakau maahaki te aahua, aa, me whangaia i te ahi ki ngaa ture o te ao Paakeha. Ahakoa waewaetapu mai, me ngana rawatia. Ka ora tonu te ahi; ka karanga maarika te ahi ki te renga hou o toou.
---
Ka mutu, te poutuuaarongo o taku whare. Te whaangai o te ahi kia mura, te toutoutanga o te paeahi o kaainga kia whita. He mahi whakapau kaha teenei, aa, i eetahi waa, he mahi whai mihi-kore. Moo taatou tauira maa, me wero maarika i te ture, me whai whakaaro ki te tikanga, me whakahee i ngaa ngana whakawhenumi o te kaawanatanga. Me kaha hoki te poipoi whaanau, hapuu, iwi hoki.
Ki te kore te ahi e toutou, ka mate. Naa, ki te kore te ture e panoni, ka hara. Me whai whakaaro auaha kia ora ai eenei mea e rua. Anei te wheako a oo taatou maatua tuupuna, oo taatou tuuaakana kua para kee i te huarahi ture. Ehara i te mea ka poipoi i te ahi moo te ahi anake, moo te whai mahi raanei; ka tiakina rawatia kia waatea ai he wahi noho mo raatou anoo, raatou ngaa uri whakatipu o aapoopoo.
Kua whakamaamaa ake raanei taatou i te ara moo te hunga e whai ake nei?
---
Ngārewarewa Tata
